Kazım Karabekir Paşa'nın Hayatı
AİLE KÖKENLERİ VE ÇOCUKLUK YILLARI
Kazım Karabekir Paşa, beş çocuklu bir ailenin en küçüğü olarak 1882 yılında dünyaya geldi. Kardeşlerinin tamamı erkekti ve hepsi devlet hizmetinde görev aldı; bazıları sivil memuriyetlerde, bazıları ise askerlik mesleğinde bulundu.
Babası Mehmet Emin Paşa, Osmanlı Devleti'nde subay olarak görev yapmış; İstanbul, Kastamonu ve İskilip'te kaymakamlık, Hakkâri ve Van'da askerî idarecilik görevlerinde bulunmuştur. Son olarak Mekke'de vali vekilliği görevini yürütmüştür.
VAN VE HARPUT GÜNLERİ – HAFIZADA KALAN GÜZELLİKLER
Çocukluğunun Van ve Harput'ta geçen yıllarını daima güzel hatıralarla anmış; bu bölgelerdeki insanların yardımseverliğinden ve meyvelerin lezzetinden sıkça söz etmiştir.
Van'dan sonra aile Harput'a gitmiş. Harput'u çok sevmişler; İstanbul'a görece yakın olması sebebiyle ihtiyaç duyulan pek çok şeye kolayca ulaşılabiliyormuş.
RUS ELÇİSİYLE GEÇEN UNUTULMAZ SOHBET
Bir resepsiyonda Rus elçisi, küçük Kazım ile sohbet eder:
— Bu ne üniformasıdır?
— Yüzbaşı yaver formasıdır.
— Kimin yaverisiniz?
— Babamın yaveriyim.
— Yaverler ne iş yapar?
— Verilen işi yapar.
— Ya verilen işi yapamazsanız?
— Babam, yapamayacağım bir işi vermez.
— Büyüyünce ne olacaksınız?
— Kumandan.
Rus elçisi, sohbetin ardından Mehmet Emin Paşa'ya dönerek, çocuğun bakışlarında büyük bir istikbal ve zafer işareti gördüğünü ifade etmiş, hayranlığını dile getirerek kendisini tebrik etmiştir.
RUS ELÇİSİNİN HEDİYESİ VE BİR YANLIŞ ANLAŞILMA
Rus elçisi, bu etkilenmenin bir göstergesi olarak küçük Kazım'a bir hediye göndermiştir. Gönderilen hediye küçük bir revolvertir. Görünüşü oyuncak tabancayı andırmasına rağmen gerçek bir silahtır.
Mehmet Emin Paşa, silahı oyuncak zannederek tetiğe basmış; kurşun karşıdaki boş bir alana isabet edince büyük bir öfkeye kapılmış, bir çocuğa böyle bir hediyenin gönderilmesini uygun bulmamıştır.
Bu nedenle tabanca Kazım Karabekir Paşa'ya değil, ağabeyine verilmiş; ancak bir süre sonra izine rastlanmayarak kaybolmuştur.
İSTANBUL'DA BİR KARŞILAŞMA – ERTUĞRUL GAZİSİ DAYI
Harput'tan sonra Mekke'ye gitmeleri planlanmış. Ancak Mekke yolculuğundan önce İstanbul'a uğramışlar.
İstanbul'da bulundukları sırada Kazım Karabekir'in dayısı Şükrü Bey ile karşılaşmışlar. Şükrü Bey, Japonya seferi sırasında batan Ertuğrul gemisinin mürettebatında görev yapmış bir makine teğmeniydi.
MEKKE YOLCULUĞU
1890 yılında Kazım Karabekir ve ailesi, İzmir–Pire–İskenderiye güzergâhını izleyerek; kara yolunu trenle, deniz yolunu ise vapurla geçtiler ve yolculuğun sonunda Mekke'ye ulaştılar.
MEKKE HATIRALARI – OKULDAN KAÇIŞ VE İLK ORUÇ
Kazım Karabekir, Mekke günlerine dair hatıralarında, bir gün hocasının kendisine değnekle vurduğunu anlatır. Bunun üzerine ağabeyini yanına alarak okuldan kaçmış, durumu annesine bildirmiştir. Annesi, sırtındaki izleri görünce meseleyi babasına iletmesini istemiş; babası da çocuklarını derhâl o okuldan aldırmıştır. Daha sonra Kazım Karabekir, Erkân-ı Harbiye kalemine verilmiştir.
Hatıralarında ilk orucunu Mekke'de tuttuğunu, Harput'ta ise orucu ancak öğle ya da ikindi vaktine kadar sürdürebildiğini belirtir. Mekke'de bulunduğu süre boyunca Kâbe'yi, Arafat'ı ve şehirdeki türbeleri gezmiş; şehirde çok sayıda anahtarın bulunmasından özellikle söz etmiştir.
BABA ACISI – MEHMET EMİN PAŞA'NIN VEFATI
Mekke'de huzurlu günler geçirildiği sırada şehirde kolera salgını baş göstermiştir. Bu salgın sırasında babası Mehmet Emin Paşa, 1893 yılında hayatını kaybetmiştir. Kazım Karabekir o sırada on bir yaşındaydı.
Babası hayattayken aileye büyük hürmet gösterilirken, vefatından sonra bu ilgi azalmış; aile zor günler yaşamıştır. Mehmet Emin Paşa, vefatından yaklaşık bir hafta önce paşalığa terfi etmiş, ancak bu haberi öğrenemeden hayata gözlerini yummuştur.
ÖKSÜZLÜK DUYGUSU VE YETİM ÇOCUKLARA ŞEFKAT
Kazım Karabekir Paşa'nın hatıralarında en derin iz bırakan duygulardan biri, küçük yaşta öksüz kalmış olmasıdır. Sokakta babalarıyla sohbet eden çocukları görmek, onda silinmez bir hüzün bırakmış; bu nedenle hayatı boyunca öksüz ve kimsesiz çocuklara karşı daima sevgi ve koruyucu bir tavır sergilemiştir.
İSTANBUL'DA EĞİTİM HAYATI
1896 yılında İstanbul'a gelerek Fatih Rüştiyesi'nde öğrenimine başlamıştır. Mektepte ilk ayları oldukça zor şartlar altında geçmiş; özellikle birinci sınıfların son derece kalabalık olduğunu hatıralarında dile getirmiştir.
1894 BÜYÜK İSTANBUL DEPREMİ
Kazım Karabekir, 1894 Büyük İstanbul Depremi'ne dair hatıralarında, depremin teneffüs saatine denk gelmesi sayesinde büyük bir felaketten kurtulduklarını anlatır. Van'da bulunduğu yıllarda da bir deprem yaşadıklarını, o sırada henüz küçük olduğu için annesinin yanında kaldığını belirtir.
ERMENİ OLAYLARI KARŞISINDA ŞAŞKINLIK
Hatıralarında 1895 yılında Ermenilerin bazı taşkınlıklar yaptığını, 1896'da ise Osmanlı Bankası baskınından söz eder. Van ve Harput'ta tanıdığı Ermenilerin bambaşka insanlar olduğunu vurgulayan Karabekir, İstanbul'daki olayları bu nedenle büyük bir şaşkınlıkla karşıladığını ifade eder.
İTTİHAT VE TERAKKİ İLE İLK TANIŞMA
Kazım Karabekir'in İttihat ve Terakki ile ilk tanışması, ağabeyinin kütüphanesinde saklı bulunan ve Paris'ten gelen Türkçe gazeteler aracılığıyla olmuştur. Bu gazeteleri merakla okurken, İttihat ve Terakki Cemiyeti adlı bir yapının varlığını, cemiyetin Paris'te bir şubesinin bulunduğunu ve yayınların da buradan çıkarıldığını öğrenmiştir.
TASARRUF ALIŞKANLIĞI VE AİLE BÜTÇESİNE KATKI
Ailenin tek geçim kaynağı, babasından kalan maaştı. Bu nedenle Kazım Karabekir küçük yaşlardan itibaren tasarrufa alışmıştı. Mektebe giderken günlük harçlığı çoğu zaman on kuruşla sınırlı olurdu; bazen yanına ekmek alır, bazen de kantinden küçük ihtiyaçlarını temin ederdi. Kantinden en çok kâğıt ve kalem gibi temel malzemeler almayı tercih ederdi.
Tutumluluğu sebebiyle evin mutfak alışverişi dahi zaman zaman kendisine emanet edilmişti. Bu sorumluluk, onda erken yaşta düzen ve hesaplılık alışkanlığı oluşturmuştur.
YANGINDA KÜL OLAN HATIRALAR
1898 yılında evlerinin yandığı haberini aldığında vapurla Çengelköy'e gelmiştir. Mahallesine ulaştığında yangının hâlâ sürdüğünü, annesi ve ağabeyinin yanan eşyalar arasında bir şeyler aradığını görmüş; bu manzaranın kendisinde derin bir üzüntü bıraktığını hatıralarında dile getirmiştir.
Yangında yalnızca ev değil, babasından kalan hatıralar da yok olmuştur. Üniformalar, kılıçlar, kütüphane ve kitaplar dâhil olmak üzere her şey yanıp kül olmuştur. Daha sonra taşındıkları ev de başka bir yangında aynı akıbete uğramıştır.
Bu zor dönemlerde Kazım Karabekir, okul yıllarında biriktirdiği küçük paraları annesine vererek ailenin içinde bulunduğu sıkıntının bir nebze olsun hafiflemesine katkıda bulunmuştur.
KİŞİLİK ÖZELLİKLERİ VE İLK TERCÜMANLIK DENEYİMİ
Karabekir, gösterişten hoşlanmayan bir karaktere sahipti. Kazandığı nişanları ve madalyaları uzun süre üniformasına takmaz, ancak zorunlu hâle geldiğinde taşırdı. Genç yaşlardan itibaren Fransızca öğrenmiş; bu sayede bir çocuk dergisinde tercümanlık yapmıştır. "Çoban ile Kral" adlı metnin çevirisi, onun ilk tercümanlık tecrübesi olmuştur.
KILIÇ KUŞANMA TÖRENİ VE APOLET NUMARASI
Kazım Karabekir, kılıç takacağı günü büyük bir heyecanla beklemiş; kılıcını kuşandığında artık tam anlamıyla bir birey olduğu duygusunu derinden hissetmiştir. Apolet numarası 1602'dir.
KURALCI KİŞİLİĞİN İLK ÖRNEĞİ
Disiplinli ve sert duruşu, daha genç yaşlarda dahi belirgindir. Bir gün yemekhanede, isimleri listede bulunmayan iki kişi gelerek komutanlarına yemek götüreceklerini söyler. Karabekir, listede adı olmayanlara yemek verilemeyeceğini ifade eder. Bir yüzbaşının uyarısına rağmen, okulda aldığı eğitimi gerekçe göstererek kuraldan taviz vermez ve kesinlikle yemek verilmesine izin vermez. Bu olay, onun kuralcılığını ve görev anlayışını açık biçimde yansıtır.
DÖNEMİN ASKERÎ YAPISI ÜZERİNE GÖZLEMLER
Kazım Karabekir, hatıralarında dönemin askerî yapısını değerlendirirken, yaşları ilerlemiş büyük kumandanların II. Abdülhamid'in ağır ve baskıcı idaresi altında inisiyatiflerini kaybettiklerini belirtir. Buna karşılık genç subaylar arasında bir gevşeklik ve dağınıklık hâlinin bulunduğunu ifade eder.
Şam, Bağdat ve Irak bölgesinden gelen askerlerin ruh hâllerinin farklı olduğuna dikkat çeker; bu askerlerde belirgin bir içe kapanıklık ve soğukluk gözlemlediğini dile getirir.
YASAKLI KİTAPLAR VE NAMIK KEMAL ETKİSİ
Bu yıllarda Namık Kemal'in eserleri yoğun biçimde okunmakta, ancak çoğu zaman gizli tutulmaktaydı. Yasaklı bir kütüphaneye gittiği için okulda ağır bir azar işittiğini hatıralarında anlatır. Aynı dönemde Lev Tolstoy'un eserlerini okumak da yasaktı.
İLK GÖREV YERİ: MANASTIR
Kazım Karabekir'in ilk görev yeri, Harp Okulu'ndan mezuniyetinin ardından Manastır'da bulunan 3. Ordu emri olmuştur.
Osmanlı Ordusu'nda kurmay subay olarak görevine bu dönemde başlamıştır. İlk görev yerine trenle giderken katıldığı bir atış ve talim sırasında, Müslüman köylülerle birlikte Bulgar papazların da bulunduğunu hatıralarında aktarır. Bu manzaralar, ona imparatorluğun son yıllarında hissedilen çözülme duygusunu derinden hissettirmiştir. Karabekir'e göre Osmanlı topraklarında Bulgarlar, Rumlar ve Ermeniler dâhil olmak üzere herkes, dağılma sürecinde kendine düşen payı alma arayışı içindeydi.
26 Şubat 1906 tarihinde Manastır'a varan Kazım Karabekir, ilk görev yeri olması sebebiyle büyük bir heyecan yaşamıştır.
MANASTIR GÜNLERİ – GÖZLEMLER VE DÜŞÜNCELER
Kazım Karabekir, Manastır'daki görevi sırasında 15. Süvari sahasında askerî strateji çalışmaları yapmaya başlamıştır. Bu döneme dair hatıralarında, bölgedeki insan yapısını anlamaya çalıştığını ve kendi kendine, "Bu kadar köklü meseleler karşısında insanlarla ne yapılacak? Yoksa herkesin işi gücü komitacılık mı olacak?" diye düşündüğünü ifade eder.
ORDU İÇİNDEKİ AKSAMALAR
Bulunduğu askerî birlik hakkında oldukça sert gözlemler yapar. Nargile içmekten başını kaldırmayan binbaşıları, genç yaşta evlenen ve yaşlılıkta görevde kalan süvari fırkası komutanlarını, zamanla görev bilincini yitirmiş kişiler olarak tasvir eder. Bu durumun ordunun disiplinini zayıflattığını açıkça dile getirir.
BÖLGEDE TOPLUMSAL GERİLİM
Bölgede toplumsal grupların kendi içlerine kapandığını, Bulgarların, Rumların ve diğer unsurların ayrı ayrı kümelendiğini belirtir. Hatta ev sahibinin oğlunun, komutanlara yardım edilmesine karşı çıktığı için bir Bulgar genci tarafından kilise çıkışında vurulduğunu hatıralarında aktarır. Bu olay, bölgedeki gerginliğin ve parçalanmışlığın çarpıcı bir örneği olarak yer alır.
GÜNLÜK HAYAT VE EKONOMİK GÖZLEMLER
Günlük hayatına dair ayrıntılarda ise pazartesi günleri pazara çıktığını, salı pazarında çevre köylerden gelen köylülerin sattığı tereyağı, peynir ve süt gibi ürünlerin oldukça ucuz olduğunu anlatır. Bu gözlemler, Balkanlar'daki sosyal ve ekonomik hayatı yakından takip ettiğini göstermektedir.
BİR BULGAR KÖYLÜSÜNÜN KÜTÜPHANESİ
Bir Bulgar köyünde tanıştığı bir çiftçinin evindeki zengin kütüphaneden söz eder. Çiftçi, Amerika'da üç yıl kaldığını, İngilizce öğrendiğini ve bu süre zarfında geniş bir kitap koleksiyonu oluşturduğunu anlatmıştır. Karabekir, bu karşılaşmayı bölgedeki entelektüel potansiyelin bir göstergesi olarak değerlendirir.
1907 yılının sonbaharı itibarıyla Kazım Karabekir, Balkanlar'daki görevini tamamlamıştır.
HARBİYE MEKTEBİ VE EDİRNE GÖREVİ
Kazım Karabekir, Balkanlar'daki görevinin ardından Harbiye Mektebi'nde tabiye (askerî taktik) dersi öğretmen yardımcılığına tayin edilmiş ve Aralık ayında yeni görevine başlamıştır. Bu görevinin ardından Edirne'de bulunan 2. Ordu'ya bağlı 3. Nizamiye Tümeni'ne atanmıştır.
31 MART VAKASI VE HAREKET ORDUSU
9 Nisan 1909'da 31 Mart Vakası'nın bastırılması amacıyla Hareket Ordusu emrinde İstanbul'a gelmiştir. II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesinin ardından, kısa bir süre Arnavutluk'taki ayaklanmaların bastırılması için görevlendirilmiş; müteakiben yeniden İstanbul'a dönmüştür.
BALKAN SAVAŞLARI VE ESARET GÜNLERİ
Nisan 1912'de binbaşı rütbesine terfi eden Kazım Karabekir, Ekim 1912'de başlayan Balkan Savaşları sırasında Edirne'yi savunan kuvvetler arasında yer almış ve Bulgar ordusuna esir düşmüştür. Barışın imzalanmasının ardından serbest bırakılmış; Ocak 1914'te İstanbul'da Osmanlı Genelkurmayı'nda, İstihbarat Şubesi Müdür Yardımcılığı görevine atanmıştır.
I. DÜNYA SAVAŞI'NDA ÇANAKKALE VE IRAK CEPHESİ
Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'na girmesinden sonra, 1915 Mart'ında kurmay yarbay rütbesiyle Çanakkale Cephesi'nde tümen komutanı olarak görev yapmıştır. Kasım 1915'te Irak Cephesi'nde, Colmar von der Goltz Paşa komutasında kurulan 6. Ordu'nun Kurmay Başkanlığı görevine getirilmiştir.
KUT'ÜL AMARE ZAFERİ
Kazım Karabekir, Kut'ül Amare Kuşatması sırasında İngiliz kuvvetlerinin teslim alınması sürecinde önemli sorumluluklar üstlenmiştir. İngilizlerin teslim olmasından iki gün önce, 27 Nisan 1916'da 6. Ordu'ya bağlı 18. Kolordu Komutanlığı'na atanmıştır.
DOĞU CEPHESİ'NDE PARLAYAN YILDIZ
Kazım Karabekir, askerî hayatının en parlak safhasını Doğu Cephesi'nde yaşamıştır. Bu cephede önce 2. Kolordu, ardından 1. Kafkas Kolordusu komutanı olarak görev yapmış; Rus ve Ermeni kuvvetlerine karşı önemli başarılar elde etmiştir. Erzurum, Erzincan, Kars, Sarıkamış ve Gümrü gibi stratejik merkezlerin geri alınmasında belirleyici rol oynamıştır. Bu başarıları sonucunda Temmuz 1918'de paşalığa (mirliva rütbesine) yükseltilmiştir.
MİLLÎ MÜCADELE'DE DOĞU CEPHESİ KOMUTANLIĞI
Mondros Ateşkes Antlaşması'nın imzalanmasıyla Osmanlı Devleti için savaş sona ermiş, ancak Türk milleti için Millî Mücadele dönemi başlamıştır. Ateşkesten sonra Karabekir Paşa, Tekirdağ'daki 14. Kolordu'ya atanmışsa da, vatanın kurtuluşunun Anadolu'dan yürütüleceğini görerek Erzurum'daki 15. Kolordu Komutanlığı görevine getirilmiştir. Bu görev sırasında Mustafa Kemal Paşa'yı desteklemiş; İstanbul Hükûmeti'nin talebine rağmen onu tutuklamayı reddetmiştir.
1920 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Doğu Cephesi Komutanlığı'na atanmıştır. Bu görev kapsamında 30 Eylül 1920'de Sarıkamış'ı, 30 Ekim 1920'de Kars'ı kurtarmış; bu zaferlerin ardından ferik (korgeneral) rütbesine yükseltilmiştir. Kısa süre sonra Gümrü de ele geçirilmiştir.
YETİMLERİN MANEVİ BABASI
Karabekir Paşa, Doğu Cephesi'nde yalnızca askerî başarılarıyla değil, insani yönüyle de öne çıkmıştır. Ermeni mezalimi sonucu yetim kalan binlerce çocuğa sahip çıkmış; onların barınma, eğitim ve meslek edinmeleriyle yakından ilgilenmiştir. Bu yönüyle "yetimlerin manevi babası" olarak anılmıştır.
ASKERLİKTEN SİYASETE GEÇİŞ
Millî Mücadele'nin askerî safhasının başarıyla tamamlanmasının ardından Doğu Cephesi Komutanlığı'ndan alınarak 1. Ordu Müfettişliği'ne atanmıştır. Aynı zamanda milletvekili olan Kazım Karabekir Paşa, askerlik ile milletvekilliği arasında tercih yapma zorunluluğu doğunca, 31 Ekim 1924'te fiilî askerlik görevinden ayrılarak aktif askerlik hayatını sonlandırmıştır.
SON YILLAR VE MECLİS BAŞKANLIĞI
Bu tarihten sonra siyasete yönelmiş, uzun yıllar boyunca ilim, fikir ve hatıra eserleri kaleme almıştır. 1939'dan itibaren, yakın arkadaşı İsmet İnönü'nün desteğiyle yeniden aktif siyasete dönmüştür. 5 Ağustos 1946'da Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı'na seçilmiş; 26 Ocak 1948'deki vefatına kadar yaklaşık on yedi ay bu görevi sürdürmüştür.
Arama Sonuçları
Kazım Karabekir Paşa
Mehmet Emin Paşa
15. Kolordu Komutanlığı
İttihat ve Terakki Cemiyet
Colmar von der Goltz
|
|
